Δημοσιεύτηκε από: Αλκμήνη Ψιλοπούλου Δευτέρα, 19 Οκτωβρίου 2015




 «Τον χειμώνα του 426/5 π.Χ. οι Αθηναίοι έκαναν την "κάθαρση" της Δήλου, δήθεν για λόγους ευσεβείας. Άνοιξαν όλους τους τάφους που υπήρχαν στο νησί και μετέφεραν τα οστά και τα κτερίσματα στη Ρήνεια, όπου τα έθαψαν σ' ένα κοινό λάκκο. Παράλληλα αποφάσισαν να μην γεννιέται και να μην πεθαίνει κανείς πια στη Δήλο, αλλά να μεταφέρονται οι επίτοκοι και οι βαριά άρρωστοι στη Ρήνεια. Από τότε κανείς δεν γεννήθηκε, κανείς δεν πέθανε και κανείς δεν τάφηκε στο Ιερό νησί, οι δε Δήλιοι, όπως επεδίωκαν οι Αθηναίοι, έγιναν απάτριδες. Το 422 π.Χ. ολοκλήρωσαν την «κάθαρση» εξορίζοντας όλο τον ντόπιο πληθυσμό».
Πήγα στη Δήλο πριν από μερικές μέρες. Ένιωθα ντροπή που δεν είχα πάει μέχρι τώρα, καθότι πρώην αρχαιολόγος και κάτοικος Σύρου, που βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής από το ιερό νησί. Είχα θαμπωθεί από τις φωτογραφίες του αρχαιολογικού χώρου, αλλά άλλο είναι να τα βλέπεις σε φωτογραφία κι άλλο από κοντά.
Μόλις κατεβαίνεις στο νησί, σε πιάνει δέος. Ένα νησί, όπου κανείς δεν γεννήθηκε και δεν πέθανε,  εδώ και 2.000 χρόνια!

Η ματιά σου χάνεται γύρω, ο αρχαιολογικός χώρος είναι αχανής, πού να τον γυρίσεις μέσα σε 2 ώρες, αν συμπεριλάβεις και την περιήγηση στο Μουσείο που θέλεις τουλάχιστον μία ώρα για να τα δεις όλα. Χωρίς ξεναγό, με την ψυχή στο στόμα, ξεκινάω λοιπόν την περιήγησή μου. Στην είσοδο του χώρου, δεν υπήρχε μια ταμπέλα ή ένα σήμα για να καθοδηγήσει τον επισκέπτη στα βήματά του. Πρέπει μόνος σου να κάνεις την επιλογή, από πού θα πας, αριστερά ή δεξιά. Έστρεψα το βλέμμα μου γύρω, είδα πέρα μακριά στα αριστερά μου τα περίφημα λιοντάρια και αποφάσισα να ξεκινήσω από εκεί. Προσπέρασα τις αρχαίες οικίες, τα λείψανα των αφιερωματικών ναών και των αγορών, περπάτησα ανάμεσα σε χορταριασμένα θεμέλια, τα χορτάρια μαύρα από την κάψα που κατακαίει το φαλακρό νησί, πιο μαύρα κι από την μαύρη ιστορία του.
Περπάτησα πάνω σε αρχαίες οδούς, ανέβηκα την ανηφοριά, ο ήλιος έκαιγε, παρότι Οκτώβρης μήνας, ο αέρας έτσουζε το πρόσωπο. Λιγοστές οι ταμπέλες σε κάποια σημεία του χώρου. Επιτέλους, έφτασα στα λιοντάρια. Στέκονταν εκεί, σπουδαία αντίγραφα, τρία κι άλλο ένα παραπέρα. Αφιέρωμα των Ναξίων γλυπτών στον θεό του φωτός, τον Απόλλωνα, κοιτάζουν ίσια πέρα στον ορίζοντα, κοιτάζουν με τα τυφλά μάτια τους το φως που αναδύεται μέσα από τον ουρανό κι από την κυματώδη   θάλασσα, τα μπροστινά πόδια ολόισια, στηλωμένα στα βάθρα τους, ακίνητα, τα πίσω πόδια λυγισμένα, σταθερά, να κρατάνε το μεγάλο τους σώμα, δημιουργώντας ένα μεγάλο τρίγωνο. Δήλος. Δέλτα, το ιερό τρίγωνο. Δείχνουν το δρόμο προς τα ιερά ερείπια, έδειχναν το δρόμο τότε στους προσκυνητές, για να φτάσουν στους ιερούς ναούς του Απόλλωνα, στην άλλη πλευρά του νησιού. Το στομάχι μου σφίγγεται. Σήμερα κανένας σηματωρός δεν σε οδηγεί σε κανέναν δρόμο. Το δρόμο πρέπει να τον βρεις μόνος σου, εκτός κι αν νοικιάσεις ξεναγό, 10 ευρώ το κεφάλι. Περιπλανιέσαι  ανάμεσα στις ξερές πέτρες, τις μαυρισμένες από το χρόνο και την εγκατάλειψη. Οι ξένοι τουρίστες, διάσπαρτοι στο χώρο, ο καθένας μόνος του, κοιτάζουν δεξιά, αριστερά, πέρα, κοντά, αμφιβάλω αν καταλαβαίνουν τι είναι αυτά που βλέπουν. Τραβάνε φωτογραφίες μπροστά στις αρχαίες κολώνες, μπροστά στους τεράστιους μαρμάρινους φαλούς, δύο έχουν απομείνει, υποψιάζομαι ότι δεν καταλαβαίνουν τι είναι αυτό που υψώνεται πίσω τους… Τα αγκάθια τσιμπούν τα πόδια όσων έκαναν το λάθος να φορέσουν πέδιλα.
Τρέχοντας για να προλάβω το καραβάκι της επιστροφής, πάω στο Μουσείο. Υπέροχα γλυπτά, αγάλματα, ελληνιστικά και ρωμαϊκά ψηφιδωτά κι επιτέλους, στο βάθος, η αίθουσα με τα λιοντάρια. Τα πραγματικά, τα γνήσια. Βαλμένα στη σειρά, πέντε τον αριθμό, κοιτάζουν με το πέτρινο βλέμμα τους τον απέναντι τοίχο, βαμμένο γαλάζιο πριν από πάρα πολλά χρόνια, σήμερα ξεθωριασμένο και ξεφτισμένο, κι είναι σαν να αναρωτιούνται, από πότε έχει να μπει ένα χέρι να ανανεώσει αυτή τη μπογιά. Στριμωγμένα μέσα σε μια μικρή αίθουσα τα ιερά λιοντάρια, ευτυχώς δεν ξέρουν ποια τύχη τα περίμενε στο διάβα των αιώνων, ποια εγκατάλειψη από τους σύγχρονους ανθρώπους που διασκεδάζουν στα κλαμπ της Μυκόνου.
Ελάχιστες ταμπέλες, κι αυτές βαλμένες προ δεκαετίας, ίσως εικοσαετίας. Κάνω συγκρίσεις με τον αρχαιολογικό χώρο του Δίου στη Μακεδονία και θλίβομαι. Εκεί ένα υπέροχο αρχαιολογικό πάρκο, εδώ η απόλυτη ερημία .

«Χλιδή στη Μύκονο, εγκατάλειψη στη Δήλο» 

 « Μέχρι σήμερα η Δήλος παραμένει μοναδική» αναφέρει το άρθρο. «Πουθενά στον κόσμο δεν υπάρχει αντίστοιχος αρχαιολογικός χώρος με διάσπαρτους ναούς, πολυτελή σπίτια, θέατρο και υδραγωγεία, την αγορά με το Άνδηρο των Λεόντων. Στα μουσεία της Δήλου και της Μυκόνου φυλάσσονται ορισμένα από τα σημαντικότερα και ωραιότερα γλυπτά της αρχαίας Ελλάδας… Τι κρίμα, όμως. Το οικοδόμημα του 1905 στη Δήλο δεν ανταποκρίνεται στις σύγχρονες μουσειακές απαιτήσεις. Μικρές αίθουσες με λιγοστό φως, οροφές και τοίχοι με ρωγμές και τα εκθέματα ολόγυρα ασφυκτιούν… Ο σύγχρονος επισκέπτης παραδίδεται άνευ όρων στη γοητεία της Δήλου. Όμως η επίσημη πολιτεία δια του Υπουργείου Πολιτισμού έκανε μέχρι τώρα τα ελάχιστα. Όπως και η δημοτική αρχή της Μυκόνου και η τοπική κοινωνία. Το γειτονικό νησί της Μυκόνου ζει στους ρυθμούς της ευμάρειας και του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού… Η χλιδή περισσεύει  στη Μύκονο, αλλά είναι σαν να μην έχει κανείς το χρόνο να στρέψει το ενδιαφέρον του στη Δήλο και να της αποδώσει όσα οφείλουμε…» ( απόσπασμα από άρθρο της Βασιλικής Τζεβελέκου στην Εφημερίδα των Συντακτών).


Η Ιστορία της Δήλου

Η Δήλος, μολονότι ένα από τα μικρότερα νησιά του Αιγαίου (6,85 τετρ. χλμ.), ήταν στην αρχαιότητα το διασημότερο και το ιερότερο απ' όλα τα νησιά επειδή, σύμφωνα με τον μύθο, εκεί γεννήθηκε ο Απόλλωνας-Ήλιος, θεός του ημερήσιου φωτός και η Άρτεμις-Σελήνη, θεά του νυχτερινού φωτός – δηλαδή εκεί γεννήθηκε το Φως, που για τους Έλληνες ήταν πάντα το πολυτιμότερο αγαθό.
Οι παλιότεροι κάτοικοι της Δήλου έκτισαν (γύρω στο 2.500 π.Χ.) τις ελλειψοειδείς καλύβες τους στην κορυφή του Κύνθου (113 μ. ύψος), από όπου, στις ταραγμένες και ανασφαλείς εκείνες εποχές, μπορούσαν εύκολα να εποπτεύουν και να ελέγχουν τη μικρή κοιλάδα και τη θάλασσα ολόγυρα. Οι Μυκηναίοι, που ήλθαν γύρω στα τέλη του 15ου αιώνα π.Χ., έχοντας ήδη εδραιώσει την κυριαρχία τους στο Αιγαίο, αισθάνθηκαν αρκετά ασφαλείς ώστε να εγκατασταθούν στην μικρή κοιλάδα πλάι στη θάλασσα. Το Απολλώνιο Ιερό, εδραιωμένο ήδη από τους Ομηρικούς χρόνους, έφθασε στη μεγαλύτερη ακμή του στη διάρκεια των αρχαϊκών (7ος-6ος αι. π.Χ.) και κλασικών (5ος-4ος αι. π.Χ.) χρόνων. Έλληνες απ' όλο τον τότε ελληνικό κόσμο συγκεντρώνονταν στο νησί για να λατρέψουν τον θεό του φωτός Απόλλωνα και την δίδυμη αδελφή του Άρτεμη, θεά της Σελήνης.
Η Νάξος και κατόπιν η Πάρος προσπάθησαν να επιβληθούν εκμεταλλευόμενες την αίγλη του Ιερού. Αλλά η πόλη που κυριάρχησε τελικά ήταν η μακρινή Αθήνα, αιτιολογώντας την παρουσία της με διάφορους μύθους. Την περίοδο της τυραννίας του Πεισίστρατου (540-528 π.Χ.) ή των γιών του οικοδομείται ο Πώρινος Ναός του Απόλλωνα στον οποίο στεγάζεται ένα υπερφυσικού μεγέθους άγαλμα του θεού.
Το 478 π.Χ., μετά το τέλος το τέλος των Περσικών πολέμων, ιδρύθηκε η Δηλιακή Συμμαχία των Ελληνικών πόλεων με στόχο την αντιμετώπιση μελλοντικών απειλών. Έδρα τη συμμαχίας ήταν η Δήλος· εκεί φυλασσόταν το τεράστιο ποσό των εισφορών των συμμαχικών πόλεων και εκεί γινόταν οι συναντήσεις των αντιπροσώπων. Πολύ σύντομα η Δηλιακή Συμμαχία εξελίσσεται σε Αθηναϊκή ηγεμονία και οι ξύμμαχοι γίνονται υπήκοοι των Αθηναίων. Τα χρήματα του κοινού ταμείου μεταφέρθηκαν το 454 π.Χ. στην Ακρόπολη των Αθηνών, δήθεν για λόγους ασφαλείας, στην πραγματικότητα όμως για να χρηματοδοτήσουν το φιλόδοξο οικοδομικό πρόγραμμα του Περικλή.
Το 476 π.Χ. άρχισε να οικοδομείται ο δεύτερος ναός του Απόλλωνα, ο Μέγας Ναός, ή Ναός των Δηλίων. Η οικοδόμηση του διακόπηκε μετά την μεταφορά του ταμείου στην Αθήνα, συνεχίστηκε την περίοδο της Δηλιακής ανεξαρτησίας (314-166 π.Χ.), αλλά ποτέ δεν ολοκληρώθηκε.
Τον χειμώνα του 426/5 π.Χ. οι Αθηναίοι έκαναν την "κάθαρση" της Δήλου, δήθεν για λόγους ευσεβείας. Άνοιξαν όλους τους τάφους που υπήρχαν στο νησί και μετέφεραν τα οστά και τα κτερίσματα στη Ρήνεια, όπου τα έθαψαν σ' ένα κοινό λάκκο. Παράλληλα αποφάσισαν να μην γεννιέται και να μην πεθαίνει κανείς πια στη Δήλο, αλλά να μεταφέρονται οι επίτοκοι και οι βαριά άρρωστοι στη Ρήνεια. Από τότε κανείς δεν γεννήθηκε, κανείς δεν πέθανε και κανείς δεν τάφηκε στο Ιερό νησί, οι δε Δήλιοι, όπως επεδίωκαν οι Αθηναίοι, έγιναν απάτριδες. Το 422 π.Χ. ολοκλήρωσαν την «κάθαρση» εξορίζοντας όλο τον ντόπιο πληθυσμό.
Αμέσως μετά την κάθαρση, παρά το γεγονός ότι ήταν σε εμπόλεμη κατάσταση, οι Αθηναίοι αρχίζουν, από τύψεις ή από φόβο, το εξαιρετικά δαπανηρό έργο της οικοδόμησης ενός ακόμη ναού του Απόλλωνα από λευκό πεντελικό μάρμαρο και καθιερώνουν τα Δήλια, γιορτή προς τιμήν του Απόλλωνα κάθε πέντε χρόνια.
Μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου το Αιγαίο συνταράσσεται για σαράντα σχεδόν χρόνια από τους πολέμους των φιλόδοξων στρατηγών που τον διαδέχτηκαν. Ο Αντίγονος και ο γιος του Δημήτριος ο Πολιορκητής ίδρυσαν το Κοινόν των Νησιωτών με θρησκευτικό κέντρο τη Δήλο, η οποία κηρύχτηκε ελεύθερη και ανεξάρτητη (314 – 166 π.Χ.).
Την εποχή της ανεξαρτησίας οι ηγεμόνες των ελληνιστικών κρατών συναγωνίζονται στην επιδεικτική οικοδόμηση λαμπρών κτηρίων στο Ιερό νησί. Όλη η περιοχή του Ιερού ήταν γεμάτη με εκατοντάδες μαρμάρινα και χάλκινα αγάλματα, δαπανηρά αναθήματα πόλεων ή πλούσιων ιδιωτών, από τα οποία σώθηκαν μονάχα τα ενεπίγραφα βάθρα.

To Εμπορικό Κέντρο και η κοσμοπολίτικη Πόλη

Με την ήττα των Μακεδόνων από τους Ρωμαίους (Πύδνα, 168 π.Χ.) τελειώνει και η περίοδος της ανεξαρτησίας της Δήλου. Το 166 π.Χ. οι Ρωμαίοι την παραχωρούν ξανά στους Αθηναίους, οι οποίοι εξορίζουν και πάλι τους Δήλιους, και εγκαθιστούν στο νησί Αθηναίους εποίκους. Παράλληλα οι Ρωμαίοι, που ρυθμίζουν πλέον τις τύχες της Μεσογείου, ανακήρυξαν τη Δήλο ελεύθερο λιμάνι με στόχο να εξοντώσουν οικονομικά την αντίπαλο τους Ρόδο. Η απαλλαγή από τους φόρους, η ατέλεια, αλλά και η εξαιρετική γεωγραφική της θέση και η καταστροφή της Κορίνθου (146 π.Χ.), σημαντικότατου μέχρι τότε εμπορικού κέντρου, είχαν σαν αποτέλεσμα να συγκεντρωθεί εκεί όλο το διαμετακομιστικό εμπόριο μεταξύ Ανατολής και Δύσης, Βορά και Νότου. Η ισχυρή Ρόδος καταστράφηκε οικονομικά, ενώ το μικρό νησί έγινε πολύ σύντομα το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο της οικουμένης.
Στις πολύβουες προκυμαίες, πλοία απ' όλη τη Μεσόγειο φόρτωναν και ξεφόρτωναν διαρκώς τόνους εμπορευμάτων και χιλιάδες σκλάβους.
Φυσικό επακόλουθο ήταν η απότομη αύξηση του πληθυσμού και μια έντονη οικοδομική δραστηριότητα. Μέσα σε λίγες δεκαετίες δημιουργήθηκε μια Πόλη στις πλαγιές των έξη χαμηλών λόφων που περιβάλλουν την κοιλάδα του Ιερού. Αποτέλεσμα της γρήγορης αυτής ανάπτυξης ήταν η άναρχη οικοδόμηση, χωρίς πολεοδομικό σχέδιο, και χωρίς κανονικό ρυμοτομικό σύστημα, πράγμα που είναι περισσότερο φανερό στη "Συνοικία του Θεάτρου", την παλιότερη και την πιο ακριβή συνοικία της πόλης.
Σε σύγκριση με τις σύγχρονες της πόλεις η Δήλος δεν ήταν τίποτα παραπάνω από μια μικρή, κακοκτισμένη και βρώμικη εμπορική πόλη. Το μόνο που την έκανε ξεχωριστή ήταν η ύπαρξη του αρχαίου ιερού και οι μύθοι της.

Καταστροφή και εγκατάλειψη

Ο πλούτος που συγκεντρώθηκε στο νησί και οι φιλικές σχέσεις των Δηλίων με τη Ρώμη ήταν η κύρια αιτία της καταστροφής της Δήλου. Το νησί καταστράφηκε και λεηλατήθηκε δυο φορές: το 88 π.Χ. από τον βασιλιά του Πόντου Μιθριδάτη, που ήταν σε πόλεμο με τους Ρωμαίους, και το 69 π.Χ. από τους πειρατές του Αθηνόδωρου, σύμμαχου του Μιθριδάτη.
Μετά την δεύτερη καταστροφή η πόλη σιγά-σιγά συρρικνώθηκε, εγκαταλείφθηκε και ξεχάστηκε. Ο απολογητής του χριστιανισμού Τερτυλλιανός αναφέρει με χαρακτηριστική χαιρεκακία τον μεταγενέστερο Σιβυλλικό χρησμό: "ακόμη και η Σάμος θα γίνει άμμος και η Δήλος άδηλος".
Τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες υπάρχει ακόμη μια σημαντική χριστιανική κοινότητα στο νησί, όπως μαρτυρούν τα λείψανα επτά παλαιοχριστιανικών βασιλικών και το γεγονός ότι η Δήλος αναφέρεται ως έδρα επισκόπου. Μετά τον 7ο μ.Χ. αι. όμως φαίνεται πως ερημώνεται εντελώς και γίνεται για πολλούς αιώνες καταφύγιο πειρατών.

Οι ανασκαφές
Οι ανασκαφές, που άρχισαν το 1872 και συνεχίζονται ακόμη, έχουν αποκαλύψει το Ιερό και ένα μεγάλο μέρος της κοσμοπολίτικης ελληνιστικής πόλης.
Τα ευρήματα φυλάσσονται στο Μουσείο Δήλου και περιλαμβάνουν (ολόκληρα ή τμήματα) περίπου 30.000 αγγεία, ειδώλια, μικροαντικείμενα, 8.000 γλυπτά, 3.000 επιγραφές. Το μεγαλύτερο μέρος των γλυπτών και ένα μικρό μέρος των αγγείων και των μικροαντικειμένων εκτίθενται στις έντεκα αίθουσες του Μουσείου Δήλου.
Από το 1990 ολόκληρη το νησί έχει χαρακτηριστεί Παγκόσμια Πολιτιστική Κληρονομιά και προστατεύεται από την UNESCO. Τα τελευταία χρόνια γίνεται ένα τεράστιο έργο συντήρησης και στερέωσης των μνημείων που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα και το Ελληνικό Κράτος.
Δρ. Π. Ι. Χατζηδάκης (Έφορος Αρχαιοτήτων)


- Copyright © Touareg Blue -